Universiteit Leiden | Bij ons leer je de wereld kennen.
Kinderen die dreigen af te glijden naar criminaliteit gaan weer naar school, ouders leren communiceren met hun autistische peuter. Met haar onderzoek en trainingen leert neuropedagoog Hanna Swaab ons hoe hersens en omgeving van elkaar kunnen profiteren.
Lees hier meer over het onderzoek en onderwijs van Hanna Swaab, over verwant onderwijs en onderzoek aan de Universiteit Leiden en de impact die dat heeft.
Waarom is het ene kind veel agressiever dan het andere? Waarom hebben sommige kinderen last van sociale stoornissen zoals autisme? Kunnen we die stoornissen bijsturen of zelfs voorkomen? “Hoe je je gedraagt, hangt deels af van het functioneren van je brein”, vertelt hoogleraar neuropedagogiek Hanna Swaab. “Daar worden verbindingen gemaakt die bepalen hoe jij op je omgeving reageert. We weten ook dat de omgeving waarin je opgroeit en de ervaringen met je ouders enorm belangrijk zijn. En dat je de ontwikkeling van hersenen soms nog kunt beïnvloeden.” Swaab helpt kinderen met gedragsstoornissen. Ze 'meet' hoe de hersenen van deze kinderen functioneren, hoe dit zich vertaalt in gedrag, en hoe kinderen op hun omgeving reageren. Met die kennis ontwikkelt ze behandelingen en trainingen voor kinderen (en hun ouders) met autisme, ADHD of agressieproblemen om gedrag aan te passen en beter te communiceren. Het leven van 'probleemkinderen' krijgt zo een enorm positieve wending.
Agressie: aangeboren of aangeleerd?
“Hoe eerder je problemen met je sociale ontwikkeling aanpakt, hoe beter de kwaliteit van leven”, legt Hanna Swaab uit. Als hoogleraar neuropedagogiek kijkt ze daarom naar leerprocessen in de hersenen en hoe die zich vertalen in gedrag bij jonge kinderen. Ze legt zich vooral toe op het helpen van kinderen met gedragsstoornissen en hun ouders, en is gespecialiseerd in agressie, autisme en ADHD.
Als je je als kind niet goed sociaal ontwikkelt heeft dat een grote invloed op je leven. Je kunt bijvoorbeeld een volwassene met bovenmatig agressief gedrag worden, met alle gevolgen van dien. Ook een stoornis als autisme drukt een groot stempel op een individu en zijn of haar omgeving. Gedragsstoornissen zijn niet alleen een persoonlijk, maar vaak ook een groot maatschappelijk probleem. Swaab: “We doen vooral onderzoek op twee domeinen: sociale cognitie en executieve functies in het brein. Sociale ontwikkeling van kinderen wordt mogelijk gemaakt door je sociale cognitie (de mate waarin je in staat bent om sociale signalen op te merken, te begrijpen en erop te reageren) en executieve functies in je brein (de functies die maken dat je gedrag en je denken gereguleerd wordt, bijvoorbeeld aandacht, of het vermogen om je impulsen af te remmen, en effecten van je gedrag te voorzien). Dankzij dit onderzoek kunnen we ouders en kinderen helpen om met problemen tijdens hun ontwikkeling om te gaan.” De trainingen, die Swaab ontwikkelt op basis van dit onderzoek, helpen kinderen en ouders om beter met elkaar te communiceren en een omgeving te creëren waarin een kind veilg kan opgroeien en leren.
Samen met collega’s, masterstudenten en promovendi verleent ze hulp aan kinderen en ouders vanuit het Ambulatorium van de faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Leiden. Daarnaast heeft Swaab een wijdverbreid internationaal netwerk waarin kennis over gedragsstoornissen en behandelingen wordt uitgewisseld.
Agressie bij jongeren leidt vaak tot veel problemen. In het ergste geval blijven ze weg van school en glijden af naar criminaliteit. Hanna Swaab onderzoekt hoe agressie ontstaat, en hoe je het kunt behandelen of zelfs voorkomen. Ze helpt onder meer moeders van ongeboren en jonge baby’s en probleemkinderen met toenemende agressie in Amsterdam.
“De oorzaak van agressie ligt hoofdzakelijk in twee domeinen”, vertelt ze. “Nummer één: biologische aanleg, agressie wordt vaak veroorzaakt door problemen in sociale cognitie en regulatiefuncties. Nummer twee: de omgeving waarin een kind opgroeit.” Het werk van Swaab richt zich op beide factoren.
Een goed begin
In het onderzoeksproject ‘Een goed begin’ begeleidt Swaab moeders tussen de 18 en 25 met psychische en sociale problemen tijdens hun eerste zwangerschap en de eerste twee levensjaren van hun kind. Coaches helpen de moeder tijdens de zwangerschap en het opvoeden in de eerste jaren, gebaseerd op een programma dat is ontwikkeld in Yale en Cardiff.
“Het programma helpt moeders om zich optimaal te verplaatsen in de situatie van het kind en zo vorm te geven aan de moederrol. Door te leren het gedrag van hun kind te relativeren, in perspectief te plaatsen, leren moeders om hun kind in een veilige omgeving te laten opgroeien. In het babylab van de universiteit en bij moeders en kinderen thuis kijken we naar de ontwikkeling van gedrag van het kind. Hoe gaan ze bijvoorbeeld om met stress? Daarbij brengen we neurobiologische maten in beeld, zoals hartslag. We beginnen steeds met een speeltaakje. Door deze training ontstaat hopelijk een veilige en stimulerende omgeving, wat heel belangrijk is voor een kind om zich sociaal, cognitief en emotioneel te ontwikkelen. Zo kunnen bijvoorbeeld agressieproblemen en andere problemen in het functioneren en welbevinden worden voorkomen.” Om moeders te vinden die van deze coaching kunnen profiteren, werkt Swaab samen met alle verloskundige praktijken in de regio Leiden. Inmiddels doen meer dan 75 moeders met hun kinderen mee aan het project.
Klik hier voor meer informatie over het project ‘Een goed begin’.
Opvoeding
In het Ambulatorium en binnensteden in Nederland (Rotterdam en Den Haag) behandelt Swaab ouders met agressieve kinderen tussen de 8 en 12 jaar via de zogeheten Parent Management Training Oregon (PMTO). Deze training helpt ouders om het agressieve gedrag tijdens de opvoeding bij te sturen (onder meer door ouders te helpen bij het geven van instructies aan hun kind en hen te helpen om kinderen te stimuleren). “We doen vóór en na de training bij kinderen metingen aan hersenen en gedrag, om te zien of je kunt voorspellen bij welke kinderen de training zal aanslaan, en of je kunt zien welke invloed de aanpak heeft op de ontwikkeling van de hersenen.”
De coaching van ouders en behandeling van de kinderen worden onder meer in een praktijk in Rotterdam gedaan om dicht bij de mensen te zijn die deze training nodig hebben, in Leiden worden de metingen verricht.
Klik hier voor meer informatie over Parent Management Training Oregon
PIT
Schooluitval, overlast, kleine of grotere criminaliteit: de gemeente Amsterdam wilde er iets aan doen onder leiding van toenmalig wethouder Lodewijk Asscher. Hij startte in 2012 het Preventief Interventie Team (PIT) van de gemeente Amsterdam. Dit team van gespecialiseerde hulpverleners probeert kinderen te helpen wier sociale ontwikkeling verstoord dreigt te raken, waardoor ze dreigen af te glijden naar criminaliteit. Hanna Swaab is vanaf het begin bij het PIT betrokken en past de nieuwste inzichten over het samenspel van hersenontwikkeling en omgeving toe op de praktijk van school, gezin en straat.
De kinderen komen in aanmerking voor ondersteuning op basis van twee factoren: ze zijn afkomstig uit gezinnen waarvan een lid herhaaldelijk een delict heeft gepleegd, of ze vertonen agressief of moeilijk stuurbaar gedrag.
De gemeente Amsterdam gaat bij de ouders op bezoek voor een gesprek en biedt hen de mogelijkheid om het kind een programma te laten volgen dat verdere ontwikkeling van de agressie en andere problemen moet voorkomen. “Als de ouders toestemming geven, screenen wij de sociale leerbaarheid bij het kind en geven advies aan de preventiewerkers”, vertelt Swaab.
Door het onderzoek kan naar boven komen waarom een kind agressief gedrag vertoont, en welke maatregelen dat gedrag kunnen ombuigen. De leden van het PIT-team helpen kinderen en hun ouders vervolgens om die maatregelen uit te voeren.
Hanna Swaab is persoonlijk betrokken bij de meting van kinderen en het geven van feedback aan de ouders. “Dankzij het programma dat daaruit volgt, kunnen kinderen zich sociaal optimaal ontwikkelen. Echt een heel mooi project.”
Moeilijk kunnen vertellen wat je wilt, niet kunnen plannen, moeite met het vinden van sociale aansluiting: het is een greep uit de problemen van mensen met (een vorm van) autisme. Dankzij haar kennis over hersenfuncties en het gedrag van deze patiënten, helpt Hanna Swaab kinderen en jongeren - bijvoorbeeld studenten - om met hun problemen om te gaan. Hierdoor kunnen ze een zo normaal mogelijk leven leiden.
Een groot deel van het onderzoek van Hanna Swaab richt zich op autisme. Bij alle vormen van deze stoornis hebben kinderen moeite met het begrijpen en hanteren van sociale situaties. Dankzij Swaabs kennis over het verband tussen hersenfuncties en gedrag kan zij op maat gemaakte therapieën ontwikkelen voor patiënten. Samen met het centrum voor autisme in Leiden doet ze bijvoorbeeld onderzoek naar de beïnvloedbaarheid van communicatie tussen ouders en jonge kinderen met autisme. "Een kind met autisme heeft meestal weinig natuurlijke behoefte om aandacht te delen met anderen, waardoor hij of zij minder open staat voor prikkels uit de omgeving."
"Omdat het kind minder reageert op de prikkels vanuit de omgeving, zijn de mensen rondom het kind op hun beurt dikwijls minder geneigd om prikkels aan te bieden." Vanuit deze kennis bieden Swaab en haar collega's een training aan autistische kinderen en hun ouders. Samen gaan ze een aantal maanden in behandeling, om te leren om de uitwisseling van prikkels beter te laten verlopen. Vaak kunnen ouders en kinderen dankzij die training een stuk beter met elkaar te leren te communiceren.
Omdat autistische kinderen vaak weinig of geen taalontwikkeling hebben, proberen Swaab en haar collega’s ook te achterhalen waar kinderen naar kijken als ze sociale informatie verwerken. Dat doen ze door een kind naar sociale beelden op een computer te laten kijken en via software te meten waar een kind precies naar kijkt. Dit soort informatie over sociale cognitie gaan ze gebruiken om de communicatie-training voor ouders en kinderen nog verder te verbeteren.
De groep van Hanna Swaab doet ook al een aantal jaar onderzoek naar jongens en meisjes met een extra X-chromosoom. Deze kinderen hebben een hoog risico op sociale problemen of autisme. Hierdoor kunnen ze onder meer vaak moeilijk vertellen wat ze willen vertellen.
Sommige jongens en meisjes worden geboren met een extra X-chromosoom. Dit heeft invloed op de geslachtshormonen, de ontwikkeling van de hersenen vóór de geboorte en het functioneren van de hersenen tijdens het opgroeien. Jongens met een extra X-chromosoom krijgen het Syndroom van Klinefelter, een extra X-chromosoom bij meisjes wordt ‘Triple X’ genoemd. 1 op de 500 mensen heeft hier last van. Het zijn daarmee de meest voorkomende geslachtshormonale stoornissen.
“Jongens en mannen met het Syndroom van Klinefelter hebben problemen met praten, schrijven, concentreren, geheugen en coördinatie, en vermoeidheid”, vertelt Swaab. “Vaak kunnen ze niet vertellen wat ze precies bedoelen. Dat is natuurlijk heel frustrerend. Ze voelen zich hierdoor regelmatig niet begrepen. Jongens en meisjes met een extra X-chromosoom lopen een verhoogd risico op het ontwikkelen van autisme, denkstoornissen en psychotische symptomen, zoals het moeilijk kunnen organiseren van denken en gedrag.”
De onderzoeksgroep van Hanna Swaab bekijkt onder meer de hersenactiviteit van deze kinderen en de problemen die ze tijdens het opgroeien tegenkomen, om een (nog betere) behandeling voor deze patiënten te kunnen ontwikkelen. Zo stelden ze een zelfmanagement-programma samen voor pubers en jong volwassenen, zodat ze minder problemen hebben in hun sociale ontwikkeling. Hopelijk verkleint dit ook het risico op verdere psychische problemen in het volwassen leven. Of het programma ook echt helpt, moet nog worden onderzocht.
Hanna Swaab is ook betrokken bij heel praktijkgericht onderzoek naar autisme. Samen met de stichting Stumass doet ze bijvoorbeeld onderzoek naar een groep hoogbegaafde jongeren met autisme, die onder begeleiding samenwonen in studentenhuizen. “Er zijn in Nederland 45 studentenhuizen voor studenten met autisme. Die kunnen vaak heel goed leren, maar het regelen van hun dagelijks leven is soms een groot probleem. Daarom krijgen ze hulp bij hun sociale ontwikkeling, planning en organisatie (zoals hulp bij het koken, wassen en het dagelijks leven in dat huis). Wij doen onderzoek naar de succesfactoren van de begeleiding. Wat werkt wel en wat niet en bij wie?” Al deze vormen van onderzoek helpen om sociale problemen, autisme en psychose beter te begrijpen en om hulpmiddelen (verder) te ontwikkelen.
Wie te weinig slaapt krijgt, kan zich minder goed concentreren, probleemoplossend denken en omgaan met emoties. Omdat slaap een rol speelt bij het ontstaan van regulatieproblemen in het dagelijks leven en bij het ontstaan van gedragsstoornissen, doet de groep van Hanna Swaab onderzoek naar slapen.
Hanna Swaab en haar collega’s, vooral Kristiaan van der Heijden, doen onderzoek naar het effect van lichttherapie op kinderen met ADHD. Zij kunnen zich moeilijk concentreren en komen ook vaak moeilijk in slaap. Slaap heeft weer effect op de executieve functies in het brein, die het gedrag en denken van mensen sturen en beïnvloeden (zie ook de onderzoekslijn ‘TalentenKracht’). De onderzoekers gaan ervan uit dat de slaapproblemen worden veroorzaakt door verstoringen in de biologische klok, die voor een groot gedeelte wordt gereguleerd door zonlicht. Die theorie wordt ondersteund door de recente ontdekking dat er veel minder mensen met ADHD voorkomen in gebieden waar de zon vaak en krachtig schijnt.
Daarom test Van der Heijden onder meer het effect van kunstmatig licht op mensen met ADHD en autisme. Ook bekijkt de groep van Hanna Swaab het verband tussen slaap en (sociaal) (leervermogen). Het onderzoek is nog in volle gang.
Hanna Swaab en haar collega’s helpen niet alleen kinderen met gedragsproblemen. In het landelijke project TalentenKracht onderzoeken ze hoe je talenten van kinderen op het gebied van wetenschap en techniek zo goed mogelijk kunt ontwikkelen. Op school, in het museum en thuis wordt de nieuwsgierigheid van kinderen geprikkeld.
Jonge kinderen hebben ongelofelijke talenten waarmee ze hun omgeving beter leren begrijpen, zoals logisch denken, herkennen van patronen en een grote nieuwsgierigheid. TalentenKracht is een landelijk netwerk van onderzoekers en universiteiten, dat zoekt naar manieren om deze eigenschappen zoveel mogelijk te behouden en te ontwikkelen. Dit zou hun latere mogelijkheden op het gebied van wetenschap en techniek enorm kunnen vergroten. Hanna Swaab onderzoekt namens de universiteit Leiden hersenfuncties en sociale ontwikkeling van scholieren. Daarnaast biedt ze aan leerkrachten en ouders bepaalde trainingsprogramma’s aan, en bekijkt ze of kinderen zich dankzij die programma’s beter ontwikkelen.
Hanna Swaab: “Op een aantal basisscholen, onder meer in Zeeland, Rotterdam, Alphen aan den Rijn en Delft, meten we eerst de executieve functies en sociale cognitie van kinderen.” Executieve functies zijn functies in de hersenen die belangrijk zijn voor denken en gedrag, voor sociaal leren, plannen en emoties beheersen. Sociale cognitie is je vermogen om sociale signalen in je omgeving (bijvoorbeeld gezichtsuitdrukkingen) op te merken en te begrijpen.
“Vervolgens krijgen de leerkrachten en ouders van een deel van de kinderen een training in het stimuleren van ontdekkend gedrag en executieve functies. Na een jaar kijken we of de training effect heeft gehad op de ontwikkeling van de kinderen. De eerste resultaten laten zien dat executieve functies en met name het werkgeheugen wel degelijk gevoelig zijn voor sturing door ouders en docenten.” Binnen het project ontstaan er bovendien hele leuke samenwerkingsverbanden, bijvoorbeeld met het Leidse natuurhistorisch museum Naturalis. Swaab: “Zij organiseren één keer per jaar een open dag voor alle deelnemende leerlingen. Er staan proefjes klaar waarmee de scholieren aan de slag kunnen, ook om hun interesse voor wetenschap te stimuleren."
"Bovendien hebben we samen met het museum onderzoek gedaan naar hoe je ouders kunt vertellen hoe ze het beste met hun kinderen door Naturalis kunnen lopen, zodat de kinderen er het meeste van opsteken.”
TalentenKracht biedt aan veel aio’s, postdocs en universitair docenten de mogelijkheid om praktijkervaring op te doen. Het project wordt gefinancierd door het platform bètatechniek van de overheid.
Klik hier voor meer informatie over het project Talentenkracht.
Nieuwsbericht: hoe interesseer je kinderen voor wetenschap en techniek?
‘Een veilige omgeving helpt kinderen bij het leren en opgroeien’
Hanna Swaab geeft colleges, onder meer over diagnostiek, psychopathologie en behandeling, en begeleidt proefschriften. “Maar het belangrijkste vind ik eigenlijk dat elk jaar tientallen masterstudenten meehelpen met alle projecten van de onderzoeksgroep. Het stelt ons in staat om fantastische dingen te doen: ze testen agressieve kinderen, gaan mee naar basisscholen, helpen met het autismeonderzoek. En van die praktijkervaring leren de studenten natuurlijk ontzettend veel.”
Kinderen ontdekken wetenschap en techniek in het project TalentenKracht
Meer opleidingen op het gebied van mens en gedrag
Je kunt aan de Universiteit Leiden verschillende studies volgen die je opleiden tot expert op het gebied van mens en gedrag.
Pedagogische Wetenschappen : Bij de ontwikkeling van kinderen kunnen problemen ontstaan: een kind kan bijvoorbeeld autisme hebben of een puber kan zich agressief gaan gedragen. Als pedagoog leer je hoe je deze problemen kunnen ontstaan, hoe je een goede diagnose kunt stellen en hoe je het kind en het gezin kunt helpen.
Psychologie : Bij deze studie verdiep je je in het gedrag van mensen: wat doen ze, waarom en wat ervaren ze daarbij? Hoe gedragen mensen zich in groepen? Hoe nemen adolescenten beslissingen? Hoe behandel je een patiënt met dementie of een hersenbloeding?
Geneeskunde : Zieke mensen beter maken, dat is wat je leert in deze opleiding. Als student geneeskunde bestudeer je het menselijk lichaam. De ene persoon is vatbaarder voor het krijgen van een bepaalde ziekte dan de andere. Jij leer hoe dit komt, welke invloed onze omgeving hierop heeft en welke oplossing medicijnen kunnen bieden.
Minor Kindermishandeling en Verwaarlozing : Wanneer je een bacheloropleiding aan de Universiteit Leiden volgt, kun je een minor kiezen. Een minor is een pakket cursussen rondom één thema. De minor Kindermishandeling en Verwaarlozing bestaat uit vakken bij Pedagogische Wetenschappen, Psychologie, Rechten én Geneeskunde. Je leert hoe je kindermishandeling en verwaarlozing kunt herkennen, hoe je de slachtoffers ervan kunt onderzoeken en behandelen én je doet kennis op over de rechtspraktijk rondom dit onderwerp.
Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie : Niet alleen je opvoeding, maar ook je culturele achtergrond en de samenleving zijn van invloed op je gedrag. Wie bepaalt de ‘regels’ van een samenleving? En hoe gaan individuen daarmee om?
Academische Pabo : Wil je aan de slag in het basisonderwijs maar ben je ook geïnteresseerd in wetenschappelijke kennis over de ontwikkeling van kinderen, opvoeding en onderwijs? Dan is de Academische Pabo iets voor jou!
Taalwetenschap : Ben je gefascineerd door taal? Wil je bijvoorbeeld weten hoe kinderen taal leren of waarin het Nederlands verschilt van een Afrikaanse kliktaal? Of van een Indianentaal uit Zuid-Amerika? De opleiding Taalwetenschap biedt je een antwoord op deze en nog veel meer vragen.
Masteropleiding Jeugdrecht : De masteropleiding Jeugdrecht is uniek in Nederland en geeft inzicht in de positie van de minderjarige in het civiele, straf- en bestuursrecht, waarbij internationale kinderrechten centraal staan.
Hanna Swaab is bijna net zo vaak te vinden in probleemwijken als in haar werkkamer of behandel- en observatieruimte, het Ambulatorium in Leiden. Onderzoek en praktijk lopen naadloos in elkaar over. Op allerlei manieren is ze direct betrokken bij kinderen met gedragsstoornissen en hun ouders, om hen te helpen bij gedrag, leren en opvoeden. Zo probeert ze een positieve bijdrage te leveren aan hun leven. Verder helpt ze bij het oplossen van een maatschappelijk probleem door te voorkomen dat mensen agressief gedrag ontwikkelen. Daarnaast is ze verantwoordelijk voor de post-master opleiding voor specialisten in de klinische neuropsychologie en de klinische kinderpsychologie.
Lees meer
Autisme bekijk video
In Leiden leer je de wereld kennen. Leidse onderzoekers hebben contact met collega’s over de hele wereld, vaak ook uit andere (aangrenzende) disciplines. Ook Hanna Swaab werkt samen met gerenommeerde collega’s uit diverse landen. Op de wereldkaart hieronder staat een aantal mondiale contacten van Hanna Swaab en haar onderoeksgroep (zoom in op de kaart om markers beter van elkaar te onderscheiden).
