Verhalen zonder woorden

Het beeldhandschrift van de Mixteken is uniek: met één plaatje konden zij dingen vertellen waar wij meerdere regels tekst voor nodig hebben. Met dit handschrift vertelden ze verhalen, bijvoorbeeld over koningsdrama's, en stelden ze een kalender op. Maarten Jansen neemt je mee in een van de oudste stripverhalen ter wereld.
Hij rolt een kopie uit van een Mixteeks boek, in vaktaal ook wel codex genoemd: een lange strook met plaatjes van zo’n vijftien centimeter breed en twee bureaus lang. “De Mixteken, Azteken en andere volkeren maakten hun beeldhandschriften op lange stroken van hertenvel, met daarop een kalklaag”, vertelt hij. “Op die laag verfden ze zeer gedetailleerde figuren en plaatjes die samen een verhaal vormden, vooral over Mixteekse koningen of over hun geloof. Er moeten tienduizenden van dit soort boeken hebben bestaan. Maar veel boeken zijn verloren gegaan of verbrand door de Spanjaarden, die in 1521 het gebied veroverden. Zij hadden het niet zo op de, in hun ogen, heidense cultuur van de Indianen. Van de boeken die werden gemaakt vóórdat de Spanjaarden kwamen, zijn er minder dan twintig over.”

De Spanjaarden mogen dan verantwoordelijk zijn voor de vernietiging van de meeste prekoloniale beeldverhalen, dankzij hen hebben we ook veel van de Azteekse en Mixteekse beeldtaal kunnen ontcijferen. Jansen: “Toen de Spanjaarden Mexico hadden veroverd, lieten ze de bevolking een lijst maken van dorpen die belasting betaalden aan de lokale heersers. De namen van die dorpen werden aangeduid met een figuur, de Spanjaarden zetten er vervolgens een vertaling bij. Die lijsten zijn bewaard gebleven, en daarom kunnen we nu veel figuren op de codices lezen. Spaanse monniken hebben verder veel informatie over Mixteekse goden verzameld, vooral omdat ze dan goed zouden weten hoe ze dit 'heidense geloof' moesten bestrijden.” Jansen legt uit hoe je de codex moet lezen. “Het is een soort stripverhaal. Een plaatje wordt afgeschermd door rode lijnen. Welke richting je op moet lezen, hangt af van de richting waar het grootste gedeelte van de figuren in het plaatje naar kijkt. Elk plaatje laat allerlei personen en tekens zien. Uit de combinatie van die elementen kunnen we allerlei dingen lezen. Je ziet bijvoorbeeld bij figuren een dierenkop staan en een aantal puntjes. Het dier is een van de twintig dagtekens, het aantal puntjes geeft het bijbehorende getal (tussen 1 en 13) aan."

De combinatie van de puntjes en de dierenkop is dan een specifieke dag uit een cyclus van 260 dagen (het sacrale jaar). Dat is dan bijvoorbeeld de geboortedag, en daarmee ook de naam, van een persoon. Dus deze figuur heet bijvoorbeeld: Twaalf Gier.” De tekens vertellen ook een verhaal op zich. “De Mixteken hadden bijvoorbeeld voor elke dag een teken. Voor de eerste dag was dit de krokodil, het teken van de aarde. De Mixteken zagen de aarde namelijk als de rug van een grote krokodil, die ronddreef in de oceaan. Zij leefden dus op de rug van die krokodil.”

Maar het beeldhandschrift doet meer dan figuren weergeven of een verhaal vertellen. “Op de Mixteekse kalender worden niet alleen de dagen weergegeven, maar vooral ook boodschappen over die dagen. Je ziet bijvoorbeeld op sommige dagen een beeld van een oude vrouw met een maalsteen, en die maalsteen breekt. Dat is een aankondiging van dood in de familie. Daarmee wilde de kalender niet zozeer zeggen dat er op die dag iemand zou sterven, maar wel: ‘pas op, er kunnen op mooie dagen ook akelige dingen gebeuren. Zorg er daarom voor dat je een goed, correct leven leidt.’ Het doel van de kalender is eigenlijk het overbrengen van een bepaalde levensfilosofie. Bijna alle symbolen van de Mixteken hebben een dubbele boodschap.”

Toen Maarten Jansen samen met zijn vrouw, de Mixteekse onderzoekster Aurora Pérez, ruim dertig jaar geleden met zijn studie van het Mixteekse beeldhandschrift begon, was er nauwelijks iets bekend over de inhoud van de boeken. Mede door hun werk kunnen we nu een groot gedeelte van de codices lezen. Maar: het is nog niet gelukt om alles te vertalen. Lees hierover meer in de onderzoekslijn ‘Mysteries van de kalender’.

Mysteries van de kalender

We weten al veel over de Mixteken en andere volken van Meso-Amerika, maar er blijven nog genoeg mysteries over. Maarten Jansen en zijn collega’s proberen die raadsels op te lossen door een grootscheeps, systematisch onderzoek naar de Meso-Amerikaanse kalender die door onder anderen de Maya’s, Mixteken en Azteken werd gebruikt. Zoiets is nog nooit geprobeerd.

Er zijn nog steeds veel vragen rondom bepaalde symbolen en het gebruik van de kalender. Zo is de kalender gebaseerd op een cyclus van 260 dagen; tegelijk werden daarmee cycli van 365 dagen (zonnejaren) geteld. Hoe de kalender werd gebruikt om bijvoorbeeld astronomische observaties vast te leggen en wat de vele geassocieerde symbolen betekenen weten we niet precies. Nog nooit heeft iemand geprobeerd om via systematisch onderzoek dit soort onduidelijkheden weg te nemen. Jansen en zijn collega’s hopen, door een combinatie van bronnenonderzoek en gesprekken met kenners van de tradities in hedendaagse Indiaanse dorpen, een antwoord te vinden op vragen rondom de kalender.

Allereerst willen ze alle kennis (bestaand en ontbrekend) over de kalenders documenteren en voorleggen aan afstammelingen in Mexico die de kalender nog steeds raadplegen. “Het contact met deze lokale specialisten is een belangrijk onderdeel van het onderzoek. Ik heb al veel meer van de Mixteekse beeldhandschriften kunnen vertalen dankzij gesprekken met de Mixteken vandaag de dag. De geneesheren van nu weten bijvoorbeeld veel over beelden die op de codices voorkomen, omdat ze ook terugkomen in dromen die door hen worden verklaard.” De gegevens die Jansen en Pérez tot nu toe op deze manier verzamelden, ging vooral over historische gebeurtenissen en plaatsen.

Nu willen zij op dezelfde manier meer informatie inwinnen over de manier waarop de indianen, met behulp van psychologie en filosofie, de kalender gebruikten om de tijd te bepalen. Het onderzoek wordt gefinancierd door de prestigieuze European Research Council (ERC). Daarmee is een groep promovendi en postdoc onderzoekers dit jaar aan de slag gegaan.

Als er genoeg informatie is verzameld, gaan de onderzoekers met de nieuwe kennis de kalender afbeeldingen in de oude boeken (en archeologische vondsten) opnieuw bekijken. Op die manier hopen ze meer kennis over de Meso-Amerikaanse volken te ontdekken en door te geven. Als we meer over de kalender te weten komen, verwacht Jansen ook dat details in de Mixteekse boeken nog beter kunnen worden uitgelegd.
“De kunst van het lezen van het Mixteekse beeldhandschrift is steeds om te zien: wie of wat wordt bedoeld met dit figuur? Wat doet hij of zij? Waar en wanneer vindt deze gebeurtenis plaats? Veel dingen kunnen we interpreteren, maar vaak komen we ook informatie tekort. Dat kan gaan over grotere vragen, bijvoorbeeld waarvoor een bepaald boek nu precies werd gebruikt. Het kan ook gaan over details.” Hij wijst een tekening aan van twee hertenkoppen, waarvan er één doorboord is door een pijl. “Zeer waarschijnlijk heeft dit beeld iets met de jacht te maken. Maar wat?”

Klik hier voor meer informatie over dit onderzoeksproject.

Een eeuwenoude cultuur levend houden

Ieder mens wil weten waar hij of zij vandaan komt. Je wilt weten wat je roots zijn. Die kennis geeft je een stuk waardigheid, een identiteit waarmee je sterker in het leven kunt staan. De hedendaagse Mixteken hebben veel behoefte aan het ontdekken van hun eigen verhaal. Maarten Jansen helpt hen daarbij.

“Toen ik met mijn onderzoek begon, begin jaren ’80, werd in Mexico het Mixteeks, net als andere Indiaanse talen, vooral gezien als een soort hinderpaal, als een dialect zonder echt schrift. Het moest zo snel mogelijk worden vergeten, vond de regering. Nu verandert het wel wat, maar Mixteekse kinderen mogen nog steeds niet hun eigen taal spreken op school. Zo leren die kinderen om hun eigen taal als een ondergeschikte taal te zien. En in het onderwijs wordt bijvoorbeeld alleen de Spaanstalige literatuur behandeld, terwijl er ook boeken in meer dan zestig andere inheemse talen – waaronder Mixteeks – zijn geschreven, dat wordt vergeten. Er is ook koloniale Mixteekse literatuur die is geschreven met het Spaanse alfabet.”

Jansen probeert om Mixteken weer in contact te brengen met hun culturele wortels. Waar hij kan, vertelt hij hun over het bestaan van de codices en de inhoud daarvan. Ook werkte hij samen met een aantal studenten aan een Mixteeks-Spaans woordenboek. “Dit is de sleutel van het kunnen lezen van Mixteekse teksten die in de koloniale tijd zijn geschreven. Dat is heel belangrijk voor die half miljoen nog bestaande Mixteken en iedereen die verder in de Mixteekse cultuur is geïnteresseerd."

"Bovendien levert het veel kennis op om daarna samen met Mixteken van nu die boeken te lezen. Zij kunnen ons helpen met het begrijpen van bepaalde uitdrukkingen. En voor hen is het een enorme eyeopener om meer te lezen over hun eigen herkomst en identiteit. Het hebben van zo’n cultuur heeft een enorme invloed op hoe zij in het leven staan. Het geeft de jongeren, die meestal uit een arme omgeving komen, een nieuw gevoel van trots en bewustzijn."

"Ik merkte dat bijvoorbeeld toen ik een lezing gaf op een technologische universiteit in de Mixteekse stad Huajuapan. De studenten hadden op zich helemaal niets met de bestudering van de Mixteekse cultuur, ze maken er robots. Toch was de opkomst enorm. Het auditorium zat vol met 900 Mixteekse studenten, die van heinde en verre waren gekomen en vaak voor het eerst in hun leven iets hoorden over de geschiedenis en gebruiken van hun volk. Ik kreeg stapels papier met vragen, ik ben uren bezig geweest om ze allemaal te beantwoorden. Het gaf me het gevoel dat ik bezig was met onderzoek waar mensen echt iets aan hebben.”

Nieuwe werkwijzen

Grenzen verleggen, dat is voor Maarten Jansen altijd een belangrijke invalshoek geweest bij zijn onderzoek. Hij was een van de eersten binnen archeologie die Indianen van nu om hulp vroeg bij het ontcijferen en begrijpen van de Mixteekse beeldhandschriften. Ook nu betrekt hij nieuwe technieken om geheimen van Mixteekse boeken te ontsluieren.

Om de Mixteekse beeldhandschriften te ontcijferen, maakt Maarten Jansen sinds de start van zijn onderzoek gebruik van kennis van de Mixteken nu. Die methode was nieuw binnen de archeologie. “Er bestaat een beeldhandschrift over de vroege oertijd en hoe de Mixteekse vorsten geboren uit een boom werden. We weten ook waar deze oerboom zou hebben gestaan, namelijk in het dorpje Apoala. In 1975 reden mijn vrouw ik in Mexico op een oude vrachtwagen, tussen de kalkoenen en de boodschappen, dat dorpje binnen. Die vrachtwagen reed maar eens per week naar dat dorp. Het was een vergeten plek, waar de wegen ophielden. Wij waren de eerste Westerlingen die ooit in dat dorp kwamen."

"Toevallig zat ook de burgemeester op de vrachtwagen. Ik vertelde hem over mijn onderzoek, en hij bevestigde dat er in zijn dorp nog veel verhalen werden verteld over het ontstaan van de Mixteken. Bovendien was hij ervan overtuigd dat er ergens op de wereld een boek bestond waarin de geschiedenis van de Mixteken werd verteld. Dat kon ik dan weer bevestigen. Op die vrachtwagen kwamen mijn en zijn wereld bij elkaar. Dat was de basis voor de werkwijze om met de lokale bevolking samen te werken aan het beter begrijpen van de Mixteekse boeken. Ik heb er met collega’s verhitte discussies over gehad: hoe kun je geloven dat boeren van nu kunnen meepraten over dingen die priesters honderden jaren geleden hebben opgeschreven? Ik kan alleen maar zeggen: het blijkt te kunnen én te werken.”

Nog steeds verkent Maarten Jansen de grenzen van zijn vak. Een recent voorbeeld is een project met de TU Delft, waar archeologie en state of the art technologie elkaar ontmoeten. Samen met prof.dr.ir. Andreas Schmidt-Ott en prof.dr. Joris Dik kijkt Jansen naar de mogelijkheden van een infraroodreflectografie en fotothermale tomografie om een verborgen laag tekeningen in een zestiende-eeuwse Mixteekse codex te kunnen bekijken.

“Waarschijnlijk is het hertenvel in de koloniale tijd hergebruikt, omdat het moeilijk was geworden om aan goede hertenvellen te komen. Er is dus een beeldverhaal uit de koloniale tijd over een verhaal uit de prekoloniale tijd geschilderd. Als we dat prekoloniale verhaal naar boven kunnen krijgen, is dat een ontdekking van wereldformaat. Adder onder het gras: het beeldschrift zelf mag niet worden aangeraakt. “Het document, dat in Oxford ligt, is verschrikkelijk fragiel. Elke aanraking kan ervoor zorgen dat het uit elkaar valt”, vertelt Jansen. “Daarom hopen we met de fotothermale en infraroodtechniek de codex te kunnen lezen zonder dat we er aan hoeven te zitten.”